Da giày Việt Nam: "Xanh hóa" để sinh tồn trong chuỗi cung ứng toàn cầu 

Việt Nam là quốc gia giữ vị trí thứ hai thế giới về xuất khẩu giày dép và xem đây là một trong 5 ngành xuất khẩu chủ lực đang phải đối mặt với áp lực chuyển đổi xanh. Việc giảm phát thải khí nhà kính nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn xanh khắt khe không chỉ là câu chuyện bảo vệ môi trường, mà chính là tấm vé thông hành để doanh nghiệp da giày Việt Nam duy trì và củng cố vị thế của mình trong chuỗi cung ứng toàn cầu. 

Bức tranh toàn cảnh về phát thải và yêu cầu "Xanh hóa" 

1. Thực trạng phát thải của ngành da giày 

Ngành da giày từ lâu đã được xem là một trong những lĩnh vực có tác động sâu rộng đến môi trường. Theo các số liệu thống kê từ World Footwear, quy mô sản xuất của thế giới hiện đạt khoảng 23 tỷ đôi giày mỗi năm. Đi kèm với con số khổng lồ về sản lượng này là một lượng phát thải đáng báo động: khoảng 700 triệu tấn CO2 được thải ra môi trường hàng năm. Đây là lý do khiến ngành da giày luôn nằm trong "tầm ngắm" của các tổ chức quốc tế và chính phủ các nước trong lộ trình cắt giảm phát thải toàn cầu. 

Tại Việt Nam, bức tranh cũng mang những gam màu tương tự. Ngành dệt may và da giày trong nước hiện đang phát thải khoảng 5 triệu tấn CO2 mỗi năm. Con số này đặt ra yêu cầu bức thiết phải có một lộ trình cắt giảm cụ thể và quyết liệt. Chính phủ Việt Nam đã thể hiện sự cam kết mạnh mẽ thông qua Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Theo đó, các doanh nghiệp bắt buộc phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Quy định này tác động trực tiếp đến gần 100 doanh nghiệp lớn trong ngành dệt may và da giày, buộc họ phải rà soát lại toàn bộ quy trình sản xuất để hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero). 

2. Ý nghĩa chiến lược của việc kiểm kê khí nhà kính 

Việc thực hiện kiểm kê khí nhà kính không đơn thuần là một thủ tục hành chính nhằm đối phó với các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường. Sâu xa hơn, đây là bước đệm quan trọng để doanh nghiệp tự kiểm tra hệ thống vận hành của mình. Từ các số liệu kiểm kê cụ thể, cả cơ quan quản lý nhà nước và bản thân chủ doanh nghiệp sẽ nhận diện được những điểm nghẽn trong dây chuyền sản xuất, từ đó tìm ra cơ hội để cải thiện hiệu suất năng lượng và cắt giảm chi phí vận hành dư thừa. 

Về tầm nhìn dài hạn, việc minh bạch hóa số liệu phát thải và thực hiện chuyển đổi xanh sẽ tạo ra giá trị vô hình to lớn cho thương hiệu. Uy tín của doanh nghiệp sẽ được nâng cao trong mắt các đối tác và khách hàng quốc tế, đặc biệt là tại các thị trường khó tính – nơi mà các quy định về môi trường và "dấu chân các-bon" được xem là thước đo đạo đức kinh doanh. Chuyển đổi xanh, vì thế, đóng góp trực tiếp vào chiến lược phát triển bền vững và thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. 

Áp lực từ thị trường quốc tế: Doanh nghiệp da giày buộc phải thay đổi 

1. EU và các rào cản kỹ thuật mới 

Thực tế cho thấy, làn sóng chuyển đổi xanh trong sản xuất đang diễn ra mạnh mẽ ở hầu hết các ngành kinh tế trọng điểm. Tuy nhiên, áp lực đè nặng nhất vẫn thuộc về những ngành có mức độ phát thải cao như da giày, dệt may, xơ sợi, chế biến thực phẩm hay chăn nuôi. Đối với ngành da giày Việt Nam, rủi ro bị loại khỏi cuộc chơi là rất lớn nếu đứng ngoài xu hướng này. 

Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da - Giày - Túi xách Việt Nam (Lefaso), đã chỉ ra thách thức lớn nhất hiện nay. Đó là việc phải đáp ứng các tiêu chuẩn mới, ngày càng dày đặc và khắt khe từ các quốc gia nhập khẩu lớn, đặc biệt là Liên minh Châu Âu (EU). EU đang đi đầu thế giới trong mô hình chuyển đổi xanh và liên tục cập nhật các tiêu chí mới liên quan đến tính bền vững trong sản xuất và trách nhiệm xã hội. 

2. Cam kết COP26 và trách nhiệm trọn đời của sản phẩm 

Bà Xuân nhấn mạnh rằng, ngay từ năm 2019, EU đã đặt ra lộ trình đầy tham vọng nhằm đạt mục tiêu trung hòa các-bon vào năm 2050, phù hợp với các cam kết quốc tế tại Hội nghị COP26. Để hiện thực hóa điều này, hàng loạt chính sách đã được luật hóa và áp dụng vào thực tiễn thương mại, điển hình như các quy định về thiết kế sinh thái, quy trình xử lý chất thải và đặc biệt là cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). 

Điều này mang lại một thay đổi căn bản trong tư duy sản xuất: Một đôi giày xuất khẩu vào EU giờ đây không chỉ cần đạt chuẩn về chất lượng tại thời điểm giao hàng, mà nhà sản xuất còn phải chịu trách nhiệm về nó trong toàn bộ vòng đời – từ khâu thiết kế, lựa chọn nguyên liệu, sản xuất cho đến khi sản phẩm bị thải bỏ và tái chế. Nếu các doanh nghiệp Việt Nam không nhanh chóng cập nhật và thích ứng, nguy cơ bị cắt giảm đơn hàng, thậm chí bị loại hoàn toàn khỏi chuỗi cung ứng của các thương hiệu lớn là điều đã được báo trước. 

Những rào cản nội tại trên con đường "Xanh hóa" 

1. Bài toán chi phí và nguồn lực tài chính 

Dù nhận thức được tầm quan trọng của chuyển đổi xanh, nhưng con đường từ nhận thức đến hành động của các doanh nghiệp da giày Việt Nam còn đầy chông gai. Theo nhận định của nhiều chuyên gia kinh tế, rào cản lớn nhất hiện nay chính là chi phí đầu tư. Chuyển đổi xanh đòi hỏi một nguồn vốn khổng lồ để thay đổi công nghệ, dây chuyền máy móc và quy trình quản lý. 

Đặc biệt đối với khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), việc tiếp cận nguồn vốn vay cho chuyển đổi xanh vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều doanh nghiệp chưa đủ năng lực tài chính và hồ sơ tín dụng để tiếp cận các gói tài chính xanh hoặc các quỹ hỗ trợ quốc tế. Bên cạnh đó, khái niệm "chuyển đổi xanh" đối với nhiều chủ doanh nghiệp vẫn còn khá mơ hồ. Họ chưa hiểu rõ các tiêu chí cụ thể cần phải đáp ứng là gì, hay làm thế nào để xây dựng một kế hoạch chuyển đổi bài bản, khoa học. 

2. Thiếu hụt nhân sự chất lượng cao và áp lực kép 

Bên cạnh vấn đề tài chính, nguồn nhân lực cũng là một "nút thắt cổ chai" đáng lo ngại. Chuyển đổi xanh không chỉ là việc mua máy móc mới, mà nó đòi hỏi sự hiểu biết liên ngành sâu rộng. Một đội ngũ nhân sự thực hiện chuyển đổi cần có kiến thức tổng hợp từ kỹ thuật công nghệ, quản lý môi trường, cho đến quản trị chuỗi cung ứng hiện đại. Tuy nhiên, rất ít doanh nghiệp hiện nay sở hữu đội ngũ có đủ trình độ chuyên môn để lập kế hoạch và triển khai lộ trình này. 

Lãnh đạo nhiều doanh nghiệp trong ngành chia sẻ rằng họ đang phải đối mặt với một "áp lực kép". Một mặt là sức ép từ quốc tế về các tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao như truy xuất nguồn gốc, báo cáo phát thải, thiết kế sinh thái. Mặt khác là sức ép từ thị trường trong nước khi chi phí đầu vào như năng lượng, nhân công, và nguyên vật liệu liên tục leo thang. Trong bối cảnh đó, việc cân đối giữa lợi nhuận trước mắt và đầu tư dài hạn cho phát triển bền vững là bài toán nan giải. 

Giải pháp và Kiến nghị 

1. Biến thách thức thành động lực 

Mặc dù khó khăn chồng chất, nhưng không thể phủ nhận rằng những thách thức này cũng chính là động lực mạnh mẽ để doanh nghiệp buộc phải thay đổi và lớn mạnh. Để có thể đi đường dài, doanh nghiệp không còn cách nào khác là phải xây dựng các lộ trình cắt giảm chi phí liên quan đến tài nguyên, nước và nguyên vật liệu. Việc áp dụng các biện pháp tái chế, tuần hoàn không chỉ giúp phù hợp với tiêu chuẩn môi trường mà còn giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí sản xuất trong dài hạn. 

2. Cần cơ chế hỗ trợ cụ thể từ chính sách 

Để hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua giai đoạn chuyển mình khó khăn này, tiếng nói từ cộng đồng doanh nghiệp và Hiệp hội Lefaso đều hướng về nhu cầu có những cơ chế chính sách cụ thể. 

Thứ nhất, doanh nghiệp cần một bộ tiêu chuẩn xanh dành riêng cho ngành da giày, đi kèm với những tài liệu hướng dẫn chi tiết. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ, có cơ sở để tự xây dựng lộ trình thực hiện phù hợp với năng lực của mình. 

Thứ hai, các cơ chế khuyến khích về tài chính là vô cùng cấp thiết. Cần có các chính sách ưu đãi về thuế, ưu đãi lãi suất vay vốn hoặc nới lỏng điều kiện tiếp cận nguồn vốn xanh cho các doanh nghiệp đã và đang thực hiện chuyển đổi thành công. Chính sách hỗ trợ tài chính sẽ là "bà đỡ" quan trọng, bởi cả chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đều tiêu tốn nguồn lực rất lớn. 

Thứ ba, cần có sự hỗ trợ từ các hiệp hội và cơ quan quản lý để đào tạo và xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao phục vụ cho quá trình này. 

Nhằm hiện thực hóa các giải pháp trên, Lefaso đã đưa ra những đề xuất mang tính chiến lược. Hiệp hội kiến nghị cần có sự phối hợp chặt chẽ với Bộ Công Thương để xây dựng một lộ trình xanh hóa bài bản cho toàn ngành da giày. Song song với đó là việc thiết lập hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia về sản xuất thân thiện môi trường để làm căn cứ pháp lý và kỹ thuật cho doanh nghiệp thực hiện. 

Đáng chú ý, Lefaso kiến nghị sớm thành lập Trung tâm hỗ trợ kỹ thuật xanh, được tích hợp trong Trung tâm Đổi mới sáng tạo ngành da giày. Mô hình trung tâm này sẽ đóng vai trò là đầu mối cung cấp các giải pháp công nghệ sạch, tư vấn về tiết kiệm năng lượng và cập nhật các tiêu chuẩn quốc tế mới nhất về sản xuất bền vững cho doanh nghiệp. Đây sẽ là điểm tựa kỹ thuật quan trọng giúp các doanh nghiệp Việt Nam tự tin hơn khi bước ra biển lớn. 

Nếu doanh nghiệp của bạn đang quan tâm tới các tiêu chuẩn xanh trong ngành da giày hoặc cần hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính, vui lòng liên hệ với KNA CERT theo số Hotline: 0983.246.419 hoặc Email: salesmanager@knacert.com để được hỗ trợ.