Tất tần tật về Thị trường tín chỉ Carbon & Hàng hóa liên quan 

Các cam kết quốc tế về cắt giảm phát thải đang ngày càng trở nên rõ ràng và quyết liệt hơn, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tìm kiếm những công cụ hiệu quả để hiện thực hóa các mục tiêu này. Nổi bật trong số đó là thị trường tín chỉ carbon – một cơ chế tài chính thông minh, sử dụng quy luật cung cầu để thúc đẩy các nỗ lực bảo vệ môi trường. 

Bản chất và nguồn gốc của thị trường Carbon 

Năm 1997, Nghị định thư Kyoto của Liên hợp quốc về BĐKH chính thức được thông qua đã đặt nền móng cho việc thương mại hóa quyền phát thải. Cơ chế này cho phép các quốc gia hoặc tổ chức có dư thừa quyền phát thải (do phát thải ít hơn hạn mức cho phép) được bán lại phần dư thừa đó cho những bên đang phát thải vượt mức cam kết. 

Từ cơ chế này, thế giới đã chứng kiến sự ra đời của một loại hàng hóa hoàn toàn mới: các chứng chỉ giảm hoặc hấp thụ phát thải khí nhà kính. Do khí CO2 được sử dụng làm đơn vị quy đổi tương đương cho khả năng gây hiệu ứng nhà kính của tất cả các loại khí khác, nên các giao dịch này được gọi chung là mua bán carbon, hình thành nên thị trường carbon hay thị trường tín chỉ carbon. 

Hai loại hàng hóa chủ chốt trên thị trường Carbon 

Trên thị trường này, có hai loại "hàng hóa" cơ bản được giao dịch, mỗi loại phục vụ một mục đích và cơ chế khác nhau: 

• Hạn ngạch phát thải: Đây là quyền được phép xả thải một lượng khí nhà kính nhất định (tính theo tấn CO2 tương đương) mà cơ quan quản lý nhà nước phân bổ cho một tổ chức hoặc cơ sở sản xuất trong một khoảng thời gian cụ thể. Hạn ngạch này giống như một "giấy phép", giới hạn trần phát thải mà doanh nghiệp không được vượt qua. 
• Tín chỉ Carbon: Khác với hạn ngạch, tín chỉ carbon là đại diện cho lượng CO2 đã được giảm bớt hoặc loại bỏ khỏi khí quyển thông qua các nỗ lực chủ động. Các hoạt động tạo ra tín chỉ carbon rất đa dạng, từ việc trồng và bảo vệ rừng, thu hồi khí thải, chuyển đổi sang năng lượng tái tạo cho đến các giải pháp tiết kiệm năng lượng hiệu quả. 

Cơ chế vận hành của thị trường Carbon 

Thị trường carbon vận hành dựa trên nguyên tắc cung cầu cơ bản nhưng được điều tiết chặt chẽ bởi các mục tiêu môi trường. Hiện nay, thị trường được phân chia thành hai loại hình chính, bổ trợ cho nhau: 

• Thị trường bắt buộc:  Đây là sân chơi được thiết lập bởi các quy định pháp luật, nơi các cơ sở phát thải lớn buộc phải tuân thủ hạn ngạch do chính phủ phân bổ. Cơ chế vận hành tại đây rất rõ ràng: Tổng lượng phát thải của toàn thị trường được kiểm soát ở mức cố định (Cap). Các doanh nghiệp phát thải ít hơn hạn ngạch sẽ dư thừa và có thể bán lại phần này cho các doanh nghiệp phát thải vượt mức. Mục tiêu cốt lõi của thị trường bắt buộc là kiểm soát tổng lượng phát thải quốc gia. Đặc trưng của thị trường này là giao dịch hạn ngạch phát thải là chủ yếu, tuy nhiên, để tạo sự linh hoạt, cơ quan quản lý thường cho phép sử dụng một lượng nhỏ tín chỉ carbon (thông thường từ 5-10%) để bù đắp. 
• Thị trường tự nguyện: Ngược lại với sự bắt buộc, thị trường này dành cho các doanh nghiệp, tổ chức tự nguyện đặt ra các mục tiêu giảm phát thải (như cam kết Net Zero) vì trách nhiệm xã hội (CSR), uy tín thương hiệu hoặc yêu cầu từ đối tác. Ví dụ, một tập đoàn công nghệ muốn trung hòa carbon nhưng vẫn phải sử dụng điện năng từ lưới điện (có nguồn gốc nhiên liệu hóa thạch), họ sẽ mua tín chỉ carbon từ các dự án trồng rừng hoặc năng lượng sạch để "bù trừ" cho lượng phát thải của mình. Hàng hóa chính được giao dịch ở đây là tín chỉ carbon. 

Khung khổ pháp lý: Nền tảng cho thị trường Carbon Việt Nam 

Hệ thống pháp luật về tín chỉ carbon tại Việt Nam đã được xây dựng và hoàn thiện liên tục qua nhiều năm, với các cột mốc quan trọng: 

Luật Bảo vệ Môi trường 2020: Đây được xem là văn bản pháp lý nền tảng và quan trọng nhất. Luật không chỉ quy định chặt chẽ về bảo vệ, phát triển tài nguyên thiên nhiên mà còn đặc biệt nhấn mạnh vai trò của rừng trong việc hấp thụ và lưu trữ carbon. Luật Bảo vệ Môi trường 2020 đã chính thức luật hóa việc tổ chức và phát triển thị trường carbon, đặt ra các nguyên tắc cơ bản cho việc trao đổi hạn ngạch và tín chỉ. 

Nghị định 57/2018/NĐ-CP: Văn bản này tập trung vào cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn, trong đó có ý nghĩa quan trọng với các dự án carbon rừng. Nghị định tạo động lực cho các tổ chức, hộ gia đình và cộng đồng tham gia bảo vệ, phát triển rừng và được hưởng lợi từ việc bán tín chỉ carbon rừng. Đây là tiền đề để Việt Nam khai thác tiềm năng to lớn từ diện tích rừng hiện có. 

Nghị định 06/2022/NĐ-CP: Đánh dấu bước tiến cụ thể hóa các quy định của Luật Bảo vệ Môi trường 2020. Nghị định này quy định chi tiết về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính, bảo vệ tầng ozon và lộ trình phát triển thị trường carbon trong nước. Nó xác định rõ đối tượng phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính và trách nhiệm của các bên liên quan. 

Nghị định 119/2025/NĐ-CP (Sửa đổi, bổ sung Nghị định 06): 
Trong bối cảnh hiện tại (năm 2025), đây là văn bản mang tính thời sự và đột phá nhất. Nghị định 119 đã bổ sung và làm rõ nhiều quy định quan trọng để vận hành thị trường: 

• Đối tượng tham gia: Giai đoạn 2025-2026 tập trung vào các nhà máy nhiệt điện, cơ sở sản xuất sắt thép, xi măng thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính. Đây là những ngành có mức phát thải lớn nhất, cần được kiểm soát đầu tiên. 
• Cơ chế bù trừ: Điều 19 quy định cơ sở được phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% lượng hạn ngạch được phân bổ. Điều này tạo ra sự linh hoạt cần thiết cho doanh nghiệp trong giai đoạn đầu chuyển đổi. 
• Cơ chế đấu giá: Điều 17 xác định từ năm 2029, Việt Nam sẽ bắt đầu thực hiện đấu giá hạn ngạch phát thải, chuyển từ cơ chế cấp phát miễn phí sang cơ chế thị trường hoàn toàn. 
• Hợp tác quốc tế: Điều 20 mở đường cho việc trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon quốc tế, giúp kết nối thị trường Việt Nam với thế giới. 

Bên cạnh đó, Quyết định số 232 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam đóng vai trò như kim chỉ nam cho toàn bộ quá trình. Mục tiêu xuyên suốt là hiện thực hóa cam kết giảm phát thải tại Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) với chi phí thấp nhất cho xã hội, đồng thời khơi thông dòng tài chính xanh cho công nghệ sạch. 

Lộ trình 3 giai đoạn hướng tới năm 2029 

Dựa trên các văn bản pháp lý và Đề án đã được phê duyệt, lộ trình phát triển thị trường carbon tại Việt Nam được chia thành 3 giai đoạn rõ ràng, thể hiện sự thận trọng nhưng cũng đầy quyết tâm: 

Giai đoạn 1: Trước tháng 6/2025 – Chuẩn bị nền móng 

Đây là giai đoạn tập trung hoàn thiện khung khổ pháp lý, xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật và nâng cao năng lực quản lý. Việc ban hành Nghị định 119/2025/NĐ-CP chính là kết quả nổi bật của giai đoạn này, đảm bảo mọi quy định về kiểm kê, đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) đều sẵn sàng. 

Giai đoạn 2: Tháng 6/2025 đến tháng 12/2028 – Vận hành thí điểm 

Trong hơn 3 năm tới, Việt Nam sẽ vận hành thí điểm sàn giao dịch tín chỉ carbon. Giai đoạn này tập trung vào các ngành phát thải trọng điểm như nhiệt điện, sắt thép, xi măng. Mục tiêu là để các cơ quan quản lý và doanh nghiệp làm quen với cơ chế giao dịch, xử lý các vướng mắc thực tế và tiếp tục hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật. Đây là bước chạy đà quan trọng để tránh những cú sốc khi thị trường vận hành chính thức. 

Giai đoạn 3: Từ năm 2029 – Vận hành chính thức và mở rộng 

Từ năm 2029, thị trường carbon trong nước sẽ đi vào hoạt động chính thức trên diện rộng. Cơ chế đấu giá hạn ngạch sẽ được áp dụng, các quy định pháp luật sẽ tiếp tục được tinh chỉnh để phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, thị trường sẽ mở rộng kết nối với khu vực và thế giới, tạo cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị carbon toàn cầu. 

Với lộ trình bài bản và khung pháp lý ngày càng hoàn thiện, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến thách thức biến đổi khí hậu thành đòn bẩy cho sự phát triển thịnh vượng trong kỷ nguyên mới. Vui lòng liên hệ với KNA CERT theo số Hotline: 0983.246.419 hoặc Email: salesmanager@knacert.com để biết thêm thông tin về thị trường Carbon.