Từ kiểm kê phát thải khí nhà kính đến tuân thủ CBAM 

Từ ngày 1/1/2026, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh Châu Âu (EU) sẽ chính thức bước vào giai đoạn thực thi đầy đủ. Đây được xem là cột mốc lịch sử, đánh dấu sự thay đổi căn bản trong quy tắc thương mại quốc tế, nơi yếu tố "xanh" trở thành điều kiện tiên quyết.  

CBAM và áp lực từ "hàng rào xanh" của Châu Âu 

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, EU đang đi đầu trong việc thiết lập các tiêu chuẩn mới về môi trường, và CBAM chính là công cụ mạnh mẽ nhất. Được thí điểm giai đoạn chuyển tiếp từ ngày 1/10/2023, cơ chế này được thiết kế để áp thuế carbon lên hàng hóa nhập khẩu có cường độ phát thải cao, nhằm ngăn chặn tình trạng "rò rỉ carbon" – nơi các công ty chuyển sản xuất sang các nước có quy định môi trường lỏng lẻo hơn. 

Sáu nhóm ngành công nghiệp trọng điểm bao gồm xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro sẽ là những đối tượng đầu tiên chịu ảnh hưởng. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng sự tác động không dừng lại ở đó. Theo chuỗi giá trị, khoảng 11 nhóm ngành hàng khác liên quan đến tiêu thụ năng lượng và nguyên liệu đầu vào như hóa chất, điện tử, giấy, nhựa, hay thậm chí dệt may và chế biến thực phẩm cũng sẽ chịu áp lực gián tiếp. Các nhà nhập khẩu tại EU sẽ yêu cầu khắt khe hơn về dữ liệu phát thải từ các nhà cung cấp Việt Nam để tính toán nghĩa vụ tài chính của họ. 

Sự khác biệt giữa kiểm kê khí nhà kính và báo cáo CBAM 

Tại chương trình chuyên đề về kiểm kê khí nhà kính diễn ra vào cuối tháng 11/2025, bà Lan Nguyễn, Giám đốc Khoa học Công ty Cổ phần Nuoa, đã chỉ ra một thực tế rằng nhiều doanh nghiệp vẫn đang loay hoay trong "ma trận" các khái niệm. Việc hiểu sai hoặc đánh đồng giữa kiểm kê khí nhà kính doanh nghiệp, báo cáo CBAM và dấu chân carbon sản phẩm có thể dẫn đến những sai lầm tốn kém. 

Doanh nghiệp cần phân biệt rõ ràng: Kiểm kê khí nhà kính là việc rà soát toàn bộ các nguồn phát thải trong phạm vi hoạt động của tổ chức (Scope 1 và Scope 2). Trong khi đó, báo cáo CBAM tập trung cụ thể vào lượng phát thải gắn liền với đơn vị sản phẩm xuất khẩu, đòi hỏi độ chính xác cao và phương pháp tính toán tuân thủ nghiêm ngặt theo quy định của EU. Ngoài ra, các yêu cầu từ phía nhà nhập khẩu về Scope 3 (phát thải gián tiếp từ chuỗi cung ứng) đang ngày càng phổ biến. Việc nắm vững các kiến thức này giúp doanh nghiệp xây dựng kế hoạch hành động thực tế, chuẩn bị đúng và đủ loại dữ liệu cần thiết, tránh lãng phí nguồn lực vào những báo cáo không phù hợp với mục đích thương mại. 

Hiệu ứng domino từ các quy định bổ trợ (CSRD/CSDDD) 

CBAM không đứng độc lập mà là một phần trong hệ sinh thái pháp lý xanh của Châu Âu. Bà Lan Nguyễn nhấn mạnh đến vai trò của Chỉ thị báo cáo và thẩm định trách nhiệm phát triển bền vững (CSRD/CSDDD). Dự kiến áp dụng từ năm 2027 cho các tập đoàn lớn, quy định này đòi hỏi một mức độ minh bạch chưa từng có về khí hậu trong chuỗi cung ứng. 

Các đối tác tại EU sẽ buộc phải báo cáo không chỉ về tài chính mà còn về các vấn đề năng lượng, con người và trách nhiệm xã hội. Họ phải đưa ra lộ trình giảm phát thải cụ thể và minh bạch hóa số liệu từ các nhà cung cấp. Điều này tạo ra một hiệu ứng domino lan tỏa đến tận các nhà máy tại Việt Nam. Nếu nhà cung cấp Việt Nam không thể cung cấp dữ liệu phát thải đáng tin cậy, các đối tác EU sẽ buộc phải tìm kiếm nguồn hàng thay thế để đảm bảo sự tuân thủ của chính họ. Do đó, khả năng hiển thị dữ liệu khí hậu xuyên suốt chuỗi cung ứng đang trở thành một lợi thế cạnh tranh sắc bén. 

Thị trường carbon trong nước: Lời giải cho bài toán chi phí 

Một trong những mối lo ngại lớn nhất của doanh nghiệp khi CBAM có hiệu lực là chi phí. Từ năm 2026, nếu lượng phát thải trong hàng hóa nhập khẩu vượt quá mức quy định, nhà nhập khẩu sẽ phải mua chứng chỉ CBAM để bù trừ. Chi phí này chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến giá thành và khả năng cạnh tranh của hàng Việt. 

Tuy nhiên, cơ chế CBAM cho phép khấu trừ nếu doanh nghiệp đã chi trả chi phí carbon tại quốc gia xuất xứ. Đây chính là lý do vì sao việc thiết lập và vận hành thị trường carbon bắt buộc tại Việt Nam theo Nghị định 06 và Nghị định 119 trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nếu Việt Nam có một thị trường giao dịch tín chỉ carbon vận hành hiệu quả, doanh nghiệp có thể thực hiện nghĩa vụ tài chính ngay trong nước và được khấu trừ khi xuất khẩu sang EU. Điều này không chỉ giúp giữ lại nguồn lực tài chính cho quốc gia mà còn giảm gánh nặng thủ tục cho các nhà xuất khẩu. Doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu các cơ chế này để tối ưu hóa chi phí tuân thủ. 

Biến thách thức thành đòn bẩy tăng trưởng 

Mặc dù CBAM mang đến những thách thức to lớn về mặt kỹ thuật và tài chính, nhưng ở góc độ tích cực, đây là động lực để doanh nghiệp tái cấu trúc theo hướng bền vững. Kiểm kê khí nhà kính không nên chỉ được xem là thủ tục hành chính, mà là công cụ quản trị chiến lược. Thông qua việc đo đạc, doanh nghiệp sẽ nhận diện được những khâu tiêu tốn năng lượng, từ đó tối ưu hóa vận hành và tiết kiệm chi phí sản xuất. 

Hơn nữa, xu hướng tài chính toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ sang đầu tư xanh. Các tập đoàn trong danh sách Fortune Global 500 đều đã có cam kết trung hòa carbon vào năm 2050 và đang tái định hình chuỗi cung ứng của họ dựa trên các tiêu chí này. Doanh nghiệp Việt Nam nếu sở hữu dữ liệu phát thải tốt và lộ trình giảm carbon rõ ràng sẽ dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn xanh, trái phiếu xanh và thu hút các nhà đầu tư chiến lược. Bên cạnh đó, người tiêu dùng hiện đại tại EU sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm thân thiện với môi trường, mở ra cơ hội gia tăng biên lợi nhuận cho những thương hiệu có trách nhiệm. 

Thời điểm thực thi CBAM đã cận kề, không còn thời gian cho sự chần chừ hay quan sát. Các doanh nghiệp, đặc biệt là trong nhóm ngành rủi ro cao như thép, nhôm, xi măng, cần bắt tay ngay vào việc xây dựng đội ngũ chuyên trách, thực hiện kiểm kê khí nhà kính và chuẩn hóa hệ thống dữ liệu. Nếu doanh nghiệp của bạn đang gặp khó khăn trong quá trình tuân thủ CBAM, vui lòng liên hệ với KNA CERT theo số Hotline: 0983.246.419 hoặc Email: salesmanager@knacert.com để được hỗ trợ.