Xanh hóa chuỗi cung ứng là xu thế toàn cầu 

Tại hội thảo chuyên đề về thích ứng chuỗi cung ứng xanh toàn cầu do VCCI tổ chức tại Hà Nội cuối tháng 11/2025, một thông điệp đã được đưa ra: Xanh hóa không còn là sự lựa chọn mà là con đường duy nhất để tồn tại. Để duy trì vị thế trên bản đồ xuất khẩu, đặc biệt là tại các thị trường khó tính như EU và Hoa Kỳ, cộng đồng doanh nghiệp buộc phải hành động ngay lập tức trước khi các cánh cửa giao thương khép lại bởi những hàng rào kỹ thuật về môi trường. 

Kỷ nguyên của những rào cản phi thuế quan 

Phát biểu khai mạc tại sự kiện, bà Trần Thị Thanh Tâm, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa (thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI) đã nhấn mạnh một thực tế khắc nghiệt. Đó là việc chuyển đổi xanh đã trở thành yêu cầu bắt buộc để duy trì đơn hàng. Các thị trường truyền thống và chủ lực của Việt Nam như Liên minh Châu Âu (EU) và Hoa Kỳ đang đồng loạt siết chặt các tiêu chuẩn về môi trường và trách nhiệm chuỗi cung ứng. 

Nếu như trước đây, mối quan tâm hàng đầu của doanh nghiệp xuất khẩu là thuế suất và giá cả, thì nay trọng tâm đã dịch chuyển sang khả năng chứng minh nguồn gốc và mức độ "sạch" của sản phẩm. Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) đã hoàn thành tốt sứ mệnh đưa thuế quan của nhiều nhóm sản phẩm về 0%, tạo lợi thế cạnh tranh về giá. Tuy nhiên, lợi thế này đang dần bị xói mòn bởi chi phí tuân thủ các quy định kỹ thuật ngày càng phức tạp. Doanh nghiệp giờ đây phải đối mặt với hàng loạt yêu cầu khắt khe như xác minh tính hợp pháp của gỗ, chứng nhận chất lượng theo tiêu chuẩn FSC/PEFC, hay các thử nghiệm hóa chất theo tiêu chuẩn REACH. Đây là những rào cản vô hình nhưng có sức sát thương lớn đối với những doanh nghiệp chậm đổi mới. 

Ngành gỗ và áp lực từ Quy định chống phá rừng (EUDR) 

Ngành gỗ, một trong những trụ cột xuất khẩu đem về ngoại tệ lớn cho Việt Nam, đang là đối tượng chịu tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất từ các chính sách này. Theo phân tích của PGS.TS Vũ Anh Dũng đến từ Trường Đại học VinUniversity, bức tranh xuất khẩu gỗ năm 2024 dù đạt con số ấn tượng 14,7 tỷ USD, nhưng ẩn chứa nhiều rủi ro. Trong đó, gần 70% kim ngạch đến từ nhóm đồ nội thất thành phẩm. Thị trường Hoa Kỳ hiện chiếm tỷ trọng áp đảo với khoảng 55% tổng kim ngạch (tương đương 8,8 tỷ USD), trong khi thị trường EU chiếm khoảng 0,5 tỷ USD. 

Mặc dù thị phần tại EU khiêm tốn hơn so với Hoa Kỳ, nhưng EU lại là thị trường dẫn dắt về các tiêu chuẩn luật pháp, điển hình là Quy định chống phá rừng (EUDR). Quy định này yêu cầu các doanh nghiệp phải chứng minh sản phẩm của mình không liên quan đến hành vi phá rừng diễn ra sau ngày 31/12/2020. Điều kiện đi kèm là phải cung cấp được tọa độ GPS của vùng nguyên liệu và đưa ra "tuyên bố rủi ro không đáng kể". 

Một điểm đáng lưu ý là từ tháng 5/2025, EU đã xếp Việt Nam vào nhóm quốc gia có "rủi ro thấp". Về lý thuyết, điều này sẽ giúp giảm tỷ lệ kiểm tra lô hàng xuống chỉ còn khoảng 1%, tạo thuận lợi cho thông quan. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng doanh nghiệp chỉ thực sự được hưởng lợi thế này khi và chỉ khi họ đáp ứng đầy đủ hồ sơ và dữ liệu minh bạch. Đối với hàng nghìn cơ sở chế biến quy mô nhỏ và hộ gia đình, yêu cầu về hệ thống định vị truy xuất từng lô đất và dữ liệu số hóa là một bài toán hóc búa do thiếu hụt công cụ và nguồn lực tài chính. 

Tác động lan tỏa của cơ chế CBAM và yêu cầu báo cáo dấu chân carbon 

Bên cạnh EUDR, Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) cũng đang tạo ra những áp lực không nhỏ. Mặc dù ở giai đoạn hiện tại, CBAM chưa áp dụng trực tiếp lên các sản phẩm gỗ và đồ nội thất thành phẩm, nhưng tác động gián tiếp của nó là không thể phủ nhận. Các nguyên vật liệu đầu vào quan trọng cho ngành chế biến gỗ và nội thất như thép (làm phụ kiện), nhôm, hóa chất, sơn phủ... đều nằm trong danh mục chịu sự điều chỉnh của CBAM và sẽ phải chịu chi phí carbon cao hơn. Điều này chắc chắn sẽ làm tăng giá thành sản xuất. 

Hơn nữa, xu hướng yêu cầu báo cáo Dấu chân carbon sản phẩm (Product Carbon Footprint - PCF) đang lan rộng. Nhiều nhà nhập khẩu tại EU đã bắt đầu đặt điều kiện tiên quyết cho các giao dịch là doanh nghiệp Việt Nam phải cung cấp báo cáo này. Đây không còn là câu chuyện của tương lai xa mà đã trở thành điều kiện "cần" để chốt đơn hàng ngay tại thời điểm hiện tại. 

Cơ hội từ thị trường carbon trong nước và lợi ích kép 

Song song với sức ép từ thị trường quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam cũng đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng tại thị trường nội địa. TS Lê Duy Anh nhận định, thị trường carbon trong nước đang trong giai đoạn nước rút để chuẩn bị vận hành thí điểm vào cuối năm 2026. 

Lộ trình phát triển thị trường này đã được vạch rõ: Giai đoạn 2025-2028 sẽ tập trung xây dựng nền tảng kỹ thuật, hệ thống đăng ký quốc gia, phần mềm quản lý hạn ngạch và thiết lập cơ chế trao đổi - bù trừ tín chỉ carbon. Mục tiêu là đến năm 2029 sẽ đưa thị trường vào vận hành đầy đủ và tiến hành đấu giá hạn ngạch phát thải. 

Bối cảnh này mở ra một cơ hội "lợi ích kép" cho các doanh nghiệp nhanh nhạy. Những đơn vị có khả năng đo lường và chủ động giảm phát thải sớm sẽ vừa duy trì được đơn hàng từ các thị trường khó tính như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, vừa có thể tạo ra nguồn thu mới từ việc bán tín chỉ carbon. Các tín chỉ này được tạo ra từ nỗ lực tiết kiệm năng lượng, chuyển đổi sang năng lượng tái tạo hoặc quản lý chất thải hiệu quả. Các ước tính cho thấy, nếu triển khai hệ thống đo lường và tối ưu hóa bài bản, doanh nghiệp hoàn toàn có thể tiết kiệm từ 10-20% chi phí năng lượng, một con số không nhỏ đóng góp trực tiếp vào lợi nhuận. 

Nút thắt cổ chai: Thiếu dữ liệu và nhân lực kiểm kê 

Mặc dù cơ hội là rất lớn, nhưng thách thức nội tại của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn đó. Vấn đề lớn nhất đối với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) hiện nay là sự thiếu hụt trầm trọng dữ liệu phát thải lịch sử và chi phí thực hiện kiểm kê quá cao. 

Một con số đáng báo động được đưa ra tại hội thảo là hiện cả nước chỉ có khoảng 2 đến 3 đơn vị có đủ năng lực thực hiện kiểm kê khí nhà kính đạt chuẩn quốc tế. Sự khan hiếm về đơn vị cung cấp dịch vụ dẫn đến tình trạng nhiều doanh nghiệp phải chấp nhận bán tín chỉ carbon hoặc thực hiện báo cáo thông qua các khâu trung gian. Điều này khiến chi phí bị đội lên cao, trong khi lợi nhuận thực tế thu về bị cắt giảm, làm giảm động lực đầu tư vào chuyển đổi xanh của doanh nghiệp. 

Giải pháp chính sách và công nghệ 

Trước những thách thức mang tính hệ thống này, các chuyên gia đã đưa ra nhiều khuyến nghị chính sách thiết thực nhằm hỗ trợ doanh nghiệp. Về phía Nhà nước, cần xem xét các cơ chế ưu đãi tài chính cụ thể, như giảm thuế thu nhập doanh nghiệp đối với các sản phẩm đã được chứng nhận không gây phá rừng, hoặc miễn thuế VAT cho việc nhập khẩu máy móc, thiết bị phục vụ cho quá trình chuyển đổi sản xuất bền vững. 

Một giải pháp sáng tạo khác được đề xuất là hình thành các "Nhóm chi phí tuân thủ chung" tại các khu, cụm công nghiệp. Mô hình này cho phép các doanh nghiệp nhỏ và vừa liên kết lại để cùng chia sẻ chi phí cho các hoạt động chứng nhận, kiểm định và hoàn thiện hồ sơ tuân thủ, từ đó giảm bớt gánh nặng tài chính cho từng đơn vị riêng lẻ. 

Ngoài ra, vai trò của công nghệ số cũng được đặc biệt nhấn mạnh. Hội thảo đã giới thiệu về tiềm năng của các nền tảng số hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường carbon theo thời gian thực. Đặc biệt, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tư vấn và hỗ trợ kiểm kê khí nhà kính – một công cụ mới được phát triển trong khuôn khổ dự án hỗ trợ thuộc Hội đồng Anh – được kỳ vọng sẽ là "cứu cánh" cho các doanh nghiệp nhỏ. Công nghệ này sẽ giúp thu hẹp khoảng cách về năng lực xử lý dữ liệu giữa các tập đoàn lớn và khối doanh nghiệp vừa và nhỏ, giúp quá trình chuẩn bị dữ liệu phát thải trở nên nhanh chóng và chính xác hơn. 

Các tiêu chuẩn ESG, quy định EUDR, cơ chế CBAM và sự hình thành của thị trường carbon không phải là những rào cản nhất thời mà đang dần trở thành những chuẩn mực quản trị mới của nền kinh tế toàn cầu. Sự chủ động thay đổi nhận thức và hành động ngay từ bây giờ sẽ quyết định vị thế của hàng xuất khẩu Việt Nam trong thập kỷ tới. Vui lòng liên hệ với KNA CERT theo số Hotline: 0983.246.419 hoặc Email: salesmanager@knacert.com để tìm hiểu thêm thông tin về các tiêu chuẩn và quy định xanh.